3 dagen Wenen zonder auto: looproute voor je eerste bezoek

De Steffl, de 136 meter hoge zuidertoren die de mensen in Wenen een koosnaampje gaven alsof het een oude vriend was, torent al sinds de jaren 1430 boven de skyline uit, met 343 treden naar het uitzichtpunt. Boven je hoofd vormen 230.000 geglazuurde dakpannen een reusachtige tweekoppige adelaar op het dak, en de Pummerin-klok in de noordertoren is omgesmolten uit kanonnen die bij het beleg van 1683 werden buitgemaakt.

Het plein rond de kathedraal is de speld waar elke plattegrond van Wenen op is gecentreerd, met twee U-Bahnlijnen die onder je voeten kruisen en het spiegelende glazen Haas-Haus dat de gotische torenspits naar zichzelf terugkaatst. Het is minder een bestemming dan het scharnier waar de oude binnenstad om draait, dus je komt er meer dan eens langs.

Halverwege de Graben, de voetgangersader die vanaf de kathedraal naar het westen loopt, rijst een uitbundige barokke zuil op in vergulde wolken en tuimelende figuren. Het is het gedenkteken van de stad voor de pest die Wenen in de jaren 1670 ontvolkte, en de zuil vormde het voorbeeld voor de drievuldigheidszuilen die overal in Midden-Europa werden nagebouwd.

Net van de Graben af verscholen, verbergt de Peterskirche een van de meest theatrale barokke interieurs van Wenen achter een smalle gevel: een groene koperen koepel, roze marmer, verguldsel en een plafondfresco dat het dak lijkt op te tillen. De meeste middagen zijn er gratis orgelrecitals, de moeite waard om je bezoek erop af te stemmen als het rooster uitkomt.

Tegenover de koepelpoort van de Hofburg combineert de Michaelerkirche een romaanse kern met een barokke laag eroverheen, en eronder ligt een crypte waar droge lucht Weense adel in gesloten kisten op natuurlijke wijze mummificeerde, nog in hun kleding uit de 17e en 18e eeuw. De rondleiding door de crypte is de reden om hier te stoppen; het schip erboven is een snelle blik waard.

De Habsburgers regeerden van hieruit bijna zevenhonderd jaar lang over een rijk, en de Hofburg groeide met hen mee tot achttien vleugels en zo'n 2.600 kamers. De Oostenrijkse president werkt tegenwoordig achter een van deze gevels. Voor je het weet ben je er een hele dag kwijt; een wandeling door de binnenplaatsen en langs de koepelpoort Michaelertor is de gratis versie.

Hertog Albert begon hier in 1776 tekeningen te verzamelen, en de Albertina bezit nu meer dan een miljoen prenten en 60.000 tekeningen, waaronder Dürers ongelooflijk precieze Jonge Haas uit 1502. Het origineel is extreem lichtgevoelig en wordt maar af en toe kort getoond, dus controleer de actuele tentoonstellingen van de Albertina voordat je erop rekent het te zien. De vergulde staatsievertrekken van de Habsburgers boven zijn de klim altijd waard.

Het huis noemt zichzelf de grootste repertoireopera ter wereld, met tientallen producties per seizoen, niet steeds dezelfde. Als een avond in de opera onbereikbaar klinkt, gaan er dezelfde dag een paar honderd staanplaatsen in de verkoop vanaf een paar euro; anders loodst de rondleiding van veertig minuten je de grote trap op en de zaal in.

De Habsburgers verzamelden eeuwenlang kunst, en hier landde het beste ervan: Vermeer, Velázquez, Rafaël, en vooral 's werelds grootste verzameling van Pieter Bruegel de Oude, twaalf panelen in één zaal, waaronder Jagers in de Sneeuw. Besteed het grootste deel van je tijd aan de schilderijengalerie op de eerste verdieping; het gebouw zelf is al de helft van de show.

De spiegelbeeldige tweeling van het Kunsthistorisches Museum, aan de overkant van het Maria-Theresien-Platz, herbergt de 29.500 jaar oude Venus van Willendorf, een handpalmgroot kalkstenen beeldje dat in 1908 in Neder-Oostenrijk werd opgegraven, plus de grootste openbaar toegankelijke meteorietenzaal ter wereld. De twee gebouwen verrezen samen in bijpassende steen en kijken elkaar aan als één groots gebaar.

Achter de lange barokke gevel van de voormalige keizerlijke hofstallen strekt zich een van de grootste kunstkwartieren ter wereld uit: musea voor moderne kunst, cafés, en op de binnenplaatsen gekleurde ligbanken van geëmailleerd materiaal waarop studenten en bezoekers urenlang hangen. Ook zonder ticket werkt het als pauzeplek tussen de zwaardere stops door.

De grote, open halve cirkel voor de Hofburg heeft de Oostenrijkse geschiedenis in alle hevigheid meegemaakt, van keizerlijke parades tot de menigte die in 1938 de Anschluss verwelkomde. Tegenwoordig is het vooral grind, ruiterstandbeelden en ruimte om adem te halen. Elke oktober vult de Nationale Feestdag het plein met militair materieel, openluchttentoonstellingen en mensenmassa's.

Binnen in de Hofburg is de Prunksaal de barokke bibliotheek die iedereen voor ogen heeft: 77 meter notenhouten boekenkasten onder een met fresco's beschilderde koepel, gebouwd voor keizer Karel VI in de jaren 1720 door vader en zoon Fischer von Erlach. Ze herbergt 200.000 lederen banden, waaronder de 15.000 boeken tellende bibliotheek van prins Eugenius van Savoye. Kom voor de zaal, niet om te lezen.

Tegenover het stadhuis aan de overkant van de Ring is het Burgtheater een van de belangrijkste podia van de Duitstalige wereld, en een jonge Gustav Klimt schilderde in de jaren 1880 samen met zijn broer Ernst en Franz Matsch een deel van de plafonds van de twee trappenhuizen. Overdag kun je er niet zomaar binnenlopen, maar de gevel en een rondleiding tonen die fresco's.

De Griekse tempelgevel aan de Ring, met zuilen en de fontein van Pallas Athena ervoor, ging in 2023 weer open na een restauratie van vijf jaar waarbij nieuwe publieke zalen onder de oude vergaderzalen werden uitgegraven. Je kunt de vergaderzaal bezoeken wanneer het parlement niet in zitting is; anders belonen Athena en het fronton een rustige wandeling langs de boulevard.

Maria Theresia liet dit in de jaren 1740 ombouwen tot de zomerresidentie van de Habsburgers, en de 1.441 kamers, formele tuinen en de Gloriette op de heuvel leverden het in 1996 een plek op de UNESCO-lijst op. Je ziet het niet allemaal; de staatsievertrekken en een wandeling naar de Gloriette vormen de kern. Voor de staatsievertrekken geldt een tijdslot en die zijn in het seizoen snel uitverkocht, dus boek vooraf online een Grand Tour-ticket; de tuinen zijn gratis. Kom bij opening aan om de touringcars voor te zijn.

Op het paleisterrein ligt de oudste nog werkende dierentuin ter wereld, in 1752 aangelegd als keizerlijke menagerie met een barok paviljoen in het midden, waar de keizer ooit tussen de dieren ontbeet. De koala's, de panda's wanneer die er verblijven, en dat originele paviljoen zijn de trekpleisters, en dankzij de compacte indeling zie je de hoogtepunten in één ochtend.

Dit bescheiden ogende operahuis aan de Wienzeile was in 1805 het toneel van de première van Beethovens enige opera, Fidelio, en werd gebouwd door Emanuel Schikaneder, de impresario achter Mozarts Toverfluit. Het is een werkend theater, geen bezienswaardigheid om te bezoeken, dus bewonder de gevel en het theatrale beeldhouwwerk onderweg naar de markt of de Secession.

Klimt en zijn medestanders braken in 1897 met het gevestigde kunstwereldje van Wenen en bouwden voor zichzelf deze witte kubus, bekroond met een koepel van zo'n 3.000 vergulde laurierbladeren, in de volksmond de gouden kool genoemd. Beneden loopt Klimts Beethovenfries langs drie muren, geschilderd voor één tentoonstelling in 1902 en sindsdien nooit meer weggehaald.

Meer verkeersknooppunt dan plein, verbergt Karlsplatz nog altijd de twee groengouden paviljoens van Otto Wagner, jugendstilpareltjes die overbleven van de stadsspoorlijn uit de jaren 1890, gestrand in een park met de kerk weerspiegeld in een ondiepe vijver. Steek er doorheen in plaats van te blijven hangen, met Wagners paviljoens en het water die de grote koepel voor je omlijsten.

Die groene koepel voor je hoort bij de meest imposante barokke kerk van Wenen, beloofd door een keizer tijdens de pestepidemie van 1713 en geflankeerd door twee zuilen naar het voorbeeld van die van Trajanus in Rome. Binnenin stijgt een panoramalift, wanneer die in bedrijf is, zo'n 32 meter op tot in de koepel, dicht genoeg om het penseelwerk in Rottmayrs fresco uit 1725 te zien, en verder naar een uitzicht over de stad vanaf het dak; check de website van de kerk voordat je erop rekent.

Prins Eugenius van Savoye liet dit paar barokke paleizen bouwen tussen 1717 en 1723, en het Boven-Belvedere herbergt nu 's werelds grootste Klimt-collectie, vierentwintig schilderijen met voorop De Kus in zijn glanzende goud. De Oostenrijkse staat kocht De Kus in 1908 rechtstreeks van de muur; door de tuinen met terrassen tussen de paleizen wandelen kost niets.